NAŁĘCZÓW – Kontynuując ubiegłoroczny temat: „Tajemnice bizantyjskich ikon”, w Domu Rekolekcyjnym, 9 sierpnia 2014 r., w ramach cyklu „Lato w Promieniu”, s. Maria Wyrębiak – nauczycielka historii i historii sztuki w mariowskim liceum – przedstawiła kolejne wybrane zagadnienia związane z tym tematem.
Już na wstępie zwróciła uwagę na najgłębszy sens ikony, który „wynika z prawdy, że:
- Bóg stał się Człowiekiem i wszedł w świat doczesny,
- przez śmierć i zmartwychwstanie Jezusa człowiek (i cały świat) wszedł na drogę przebóstwienia,
- jesteśmy w drodze (zmierzamy) do nowego stworzenia.
Zwięźlej wyraził to, zacytowany przez s. Marię o. Jacek Wróbel (SJ): „Ikona jest znakiem wcielenia Boga i naszej drogi do przebóstwienia.” Dla chrześcijan Wschodu stosunek do ikony jest bardzo osobisty, kontakt z nią pozwala wejść w głęboki kontakt duchowy z rzeczywistością Bożą, a w konsekwencji przebóstwia człowieka. Z kolei przywołana wypowiedź Jana Pawła II (Berno, 4.06.2004 r.)zwracała uwagę na to, iż istotą chrześcijaństwa jest Osoba i Oblicze Chrystusa: „Chrześcijaństwo to nie forma kultury, ideologia albo jakiś system wzniosłych zasad czy wartości. Chrześcijaństwo to Osoba. Chrześcijaństwo to Obecność. Chrześcijaństwo to Oblicze: Jezus Chrystus!” Stąd – jak dalej zaznaczyła Prelegentka – „Jezus jest pierwszą ikoną Boga.”
W dalszej części s. Maria zwróciła uwagę zebranych na szczególne ikony Chrystusa: Całun z Manopello jako relikwię zmartwychwstania oraz Całun turyński. „Badania wykazały, że obraz z Manopello jest pierwowzorem dla wszystkich obrazów przedstawiających Chrystusa.” Jako ciekawostkę s. Maria opisała sposób powstawania tkaniny, na której powstał obraz Jezusa w Manopello – bisioru czyli jedwabiu morskiego, bardzo kosztownego już za czasów starotestamentalnych. Obecnie Włoszka – Chiara Vigo – jako jedyna osoba na świecie potrafi wytwarzać tkaniny z bisioru, jednak nie aż tak delikatne jak całun z Manopello.
W dalszej części wykładu s. Maria przypomniała określenie „ikona” pochodzące od greckiego słowa «eikon», które pierwotnie oznaczało obraz. Zostało zawężone do obrazów o treści sakralnej – przedstawień Chrystusa, świętych, scen biblijnych lub symboli religijnych, wszelkich obrazów świętych, niezależnie od rozmiarów, techniki i usytuowania. Obecnie ikonę kojarzy się prawie wyłącznie z obrazem wykonanym temperą na desce.
Następnie omówione zostały historyczne techniki wykonywania i przyozdabiania ikon. Prezentując ikonę „Pantokrator”z Góry Synaj (powstałą w Konstantynopolu ok. VI w.) s. Maria zwróciła uwagę na to, jak wraz z upływem czasu i pod wpływem warunków atmosferycznych ikony czerniały i zmieniały swą kolorystykę. Przy tej ikonie s. Maria, znów jako ciekawostkę, omówiła cesarską purpurę. Kolor ten również, podobnie jak jedwab morski, ze względu na wysokie koszty pozyskiwania, zastrzeżony był dla najznakomitszych osób, a na ikonach używany do malowania szat Boga. Natomiast mówiąc o przyozdabianiu ikon Prelegentka wymieniła rodzaje „sukien”:
- okład – suknia metalowa okrywająca całość ikony (odkryte jedynie twarze i dłonie);
- ryza – „suknia” metalowa pokrywa tło;
- basma – metalem pokryta jest jedynie rama, tzw. pole ikony.
Zaprezentowała też przykłady ikon ozdobionych według powyższych sposobów.
Druga część wykładu dotyczyła już samej praktyki – powstawania ikony, czyli „teotechnologii”. Wychodząc od osoby malującej czy piszącej ikony (pojęcie „pisanie ikon” powstało dopiero w XVII w.) zwróciła uwagę, że proces tworzenia ikony jest modlitwą i modlitwa powinna towarzyszyć wszystkim etapom pracy nad ikoną. Z tych względów w przeszłości wykonywaniem ikon zajmowali się duchowni – mnisi. Inne warunki stawiane ikonopisowi (nazywanego też: ikonograf, ikonopisarz, ikonnik, ikonopisiec) to:
- talent,
- respekt dla reguł (ustalonych przez tradycję kanonów),
- doskonalenie rzemiosła,
- wiara, modlitwa, czystość duszy (wolny od zawiści, gniewu… nie mógł mieć na sumieniu zabójstwa),
- pisząc ikonę ma być wpatrzony w Pierwowzór, stale zjednoczony z Bogiem,
- maluje ku chwale Bożej (artysta nie podpisuje się na ikonie).
Przechodząc do strony warsztatowej s. Maria omówiła kolejne fazy powstawania ikony: odpowiednie przygotowanie i zabezpieczenie przed deformacją deski ikonowej, przyklejenie płótna (nawiązującego do całunu), gruntowanie oraz etapy nanoszenia wizerunku, w tym sposoby złocenia, nakładania kolejnych warstw tempery (poczynając od najciemniejszych) i wreszcie utrwalenia malowidła (tzw. „olifowanie”).
Zmierzając ku końcowi Prelegentka zacytowała ważne dla oglądających ikony zdanie: „Estetyki ikony nie należy pojmować w kategoriach piękna abstrakcyjnego, lecz duchowego (wg tradycji wschodniochrześcijańskiej). Chodzi o absolutne i wieczne piękno, stanowiące jedność dobra i prawdy, które jest w Bogu i jest samym Bogiem, i objawiło się w Jego obrazie – Wcielonym Synu Bożym. Każda ikona prawdziwa, czyli zgodna z Pierwowzorem, jest ikoną cudowną” (Elżbieta Smykowska). Już na sam koniec przedstawione były i omówione wybrane ikony Andrieja Rublowa, uznawanego za niedoścignionego malarza ikon.
Obecne zainteresowanie ikonami widoczne jest nie tylko w krajach Zachodnich, ale i w naszej Ojczyźnie. Dostrzegalne było również wśród uczestników nałęczowskiego spotkania, którzy mieli wiele pytań, wyrażone zostało także pragnienie tworzenia ikon.
Wystąpienie s. Marii spotkało się nie tylko z zainteresowaniem i zaciekawieniem zebranych, ale również z uznaniem. W szczególności wyraził je obecny na spotkaniu prof. Gach z KUL, który bardzo docenił umiejętny i trafny dobór treści, obrazów oraz sposób zaprezentowania omawianych zagadnień, a zwłaszcza część praktyczną, dotyczącą tworzenia ikon.
Dziękując s. Marii za poświęcony czas i podjęty trud przygotowania wystąpienia i jego zaprezentowania, serdecznie zapraszamy na kolejne spotkanie otwarte z cyklu „Lato w Promieniu” w sobotę 23 sierpnia, które zatytułowane zostało: „Miłość w relacjach – piękno rodziny”.
s. A.S.